Je kunt niet waarderen wie je niet ziet

Elk jaar wordt in gemeenten een mantelzorgwaardering uitgekeerd. Een geldbedrag, een cadeaubon, soms een activiteit. Een gebaar dat zegt: dit is gezien. De Wmo 2015 verplicht gemeenten hiertoe, met ruimte voor een eigen invulling.

Onderzoek van MantelzorgNL onder het Nationaal Mantelzorgpanel (2025) laat zien dat 62% van de mantelzorgers die meededen het afgelopen jaar zo'n waardering ontving. De rest, 38%, niet, om uiteenlopende redenen. Wat daarbij opvalt: van alle ondervraagde mantelzorgers weet 82% dat er in de eigen gemeente een vorm van waardering bestaat, 6% denkt van niet, en 12% weet het simpelweg niet. Dat cijfer is gemeten over alle deelnemers samen, niet specifiek over de groep die niets ontving. Een direct oorzakelijk verband laat het onderzoek dus niet toe, al is het aannemelijk dat onbekendheid ook in die groep meespeelt.

Waardering is dus lang niet altijd een kwestie van budget. Vaker is het een kwestie van weten wie er is.

Alleen bereikbaar voor wie al in beeld is

Zonder een manier om mantelzorgers actief te herkennen, landt waardering vrijwel automatisch bij wie al bekend is. Iemand die ooit zelf contact zocht met een steunpunt. Iemand die via een zorgtraject in beeld kwam. Iemand die toevallig de juiste folder tegenkwam. Diezelfde kleine groep wordt jaar na jaar opnieuw uitgenodigd, terwijl de rest wacht op een brief die nooit komt, simpelweg omdat niemand weet dat zij bestaan.

Dat patroon speelt breder dan bij de waardering alleen. Gemeenten bereiken doorgaans zo'n 3 tot 8% van hun mantelzorgers via de bestaande kanalen. De overige 92 tot 97% blijft onzichtbaar. Niet omdat ze er niet zijn, maar omdat er geen manier is om ze te vinden.

Hetzelfde gat, meerdere kanten

Dit bereikgat is niet uniek voor één partij. Een steunpunt kent vooral wie de weg er al naartoe heeft gevonden. Een patiëntenvereniging kent haar leden vaak goed, soms al jaren, maar de mantelzorger die naast die patiënt meezorgt, blijft daarbij net zo vaak buiten beeld als voor de rest van de wereld. Twee heel verschillende organisaties, eenzelfde blinde vlek: wie zich niet meldt, wordt niet gezien.

Er zit nog een laag onder dat bereikprobleem, en die zit dieper dan organisatiegrenzen: herkenning. Veel mensen die volgens elke formele definitie mantelzorger zijn, noemen zichzelf niet zo. De zoon die 's ochtends voor werk nog even langsgaat bij zijn moeder. De dochter die al jaren de administratie van haar vader doet. De jongere die meezorgt voor een broer of zus. Voor hen voelt het als iets vanzelfsprekends, iets wat een kind of partner nu eenmaal doet. Zolang iemand zichzelf niet herkent als mantelzorger, bereikt geen brief, folder of waardering diegene, hoe goed die ook geregeld is.

Een ervaringsverhaal kan daar iets doen wat een aanvraagformulier niet kan. Een formulier vraagt of iemand aan de criteria voldoet. Een verhaal laat zien wat mantelzorg in de praktijk is, ook als niemand het ooit zo genoemd heeft.

De wens tot waardering is er, ruimschoots

Uit hetzelfde MantelzorgNL-onderzoek blijkt dat 78% van de mantelzorgers het belangrijk vindt om waardering te ontvangen vanuit de gemeente, en dat 64% zich meer gewaardeerd zou voelen als de aanvraag niet zelf gedaan hoeft te worden. De behoefte aan erkenning is er dus volop. Wat vaak ontbreekt, is niet de waardering zelf, maar de stap ervoor: gezien worden als iemand die zorgt.

Waar herkenning ophoudt en uitvoering begint

Waardering toekennen, toetsen wie in aanmerking komt, en het bedrag of de bon uitkeren: dat is en blijft een taak van de gemeente, samen met het lokale steunpunt en welzijnsorganisaties. Daar verandert niets aan.

Wat vaak ontbreekt, ligt een stap eerder: mensen die nu nergens in beeld zijn, laten weten dat ze bestaan, en dat er iets voor hen geregeld is. Dat is waar Valtes aan werkt. Via de Valtes-app, de lokale website ikzorgin[gemeente].nl en andere kanalen kunnen mensen die zichzelf nog niet als mantelzorger zien, alsnog geïnformeerd raken over wat er lokaal voor hen bestaat, inclusief de waardering. Valtes voert die waardering niet uit, toetst niemand aan de criteria, en vervangt geen steunpunt, vereniging of zorgaanbieder. Die rol blijft precies waar hij hoort.

De waardering zelf was zelden het probleem. Wie er niet is als het erop aankomt, is meestal geen kwestie van onwil, maar van onwetendheid: van de mantelzorger over zichzelf, en van de organisaties eromheen over wie er allemaal zorgt. Herkenning is waar het begint.