Geoormerkt of verdampt: mantelzorggeld op de grote hoop

Meer opgave. Meer geld. Minder budget. Er zit een paradox in het nieuwste beleidspakket voor mantelzorg. Het Rijk legt gemeenten via het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA) en het Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg (HLO) een grotere opgave op: gelijkgerichte mantelzorgondersteuning, met een minimumnorm waar gemeenten straks op worden getoetst.

Tegelijkertijd is er geld bijgekomen: voor 2026 alleen al 18 miljoen euro extra voor mantelzorg. En toch melden beleidsadviseurs in de praktijk dat mantelzorgondersteuning op de begroting eerder onder druk staat dan dat het meegroeit met de opgave.

Hoe kan dat samengaan? Het zit in de manier waarop het geld binnenkomt, waarop een deel van de gemeenten dit georganiseerd hebben en of de betrokken beleidsadviseurs en wethouders scherp hebben welke tegemoetkomingen er voor welk onderwerp beschikbaar zijn.

Wat er nu ligt

In juli 2026 verscheen de Handreiking Gelijkgerichte Mantelzorgondersteuning Wmo, het afsprakenpakket van AZWA/HLO-partijen, opgesteld onder regie van VNG, Zorgverzekeraars Nederland en het ministerie van VWS en ondertekend door onder meer Sociaal Werk Nederland, de Patiëntenfederatie en de Seniorencoalitie.

De handreiking is concreet: gemeenten realiseren aanbod op acht vraaggebieden, waaronder een laagdrempelig digitaal én fysiek toegangspunt. Iedere gemeente toetst bovendien periodiek, kwalitatief en waar mogelijk kwantitatief, of dat aanbod voldoende laagdrempelig en passend is. Geen vrijblijvende ambitie dus, maar een afspraak waar verantwoording bij hoort.

Voor die opgave is ook geld vrijgemaakt, en sinds de SPUK-regeling gepubliceerd is, weten we hoeveel. Voor 2026 is de brede SPUK met 43 miljoen euro opgehoogd, waarvan 18 miljoen euro voor mantelzorg: 10 miljoen voor een gelijkgericht ondersteuningsaanbod voor mantelzorgers en 8 miljoen voor respijtzorg vanuit het HLO. Voor de jaren 2027 tot en met 2029 gaat er in totaal 1,53 miljard euro naar de AZWA- en HLO-doelen samen. Mantelzorgondersteuning is in de regeling bovendien een benoemd onderdeel: in de wijzigingsregeling voor 2026 onder artikel 3.2, en in de nieuwe SPUK-regeling voor 2027 tot en met 2029 onder paragraaf 3.2.b, de lokale activiteiten. Op papier is de opgave dus ruim gedekt.

Waar het misgaat

Het venijn zit in hoe dat geld de gemeente binnenkomt. De regeling is er zelf helder over: de brede SPUK wordt per jaar als één bedrag uitgekeerd en de middelen zijn vrij te schuiven tussen de onderdelen en thema's. Voor de jaren daarna staat het er nog strakker, als één bedrag zonder schotten tussen de verschillende onderwerpen. Die 10 miljoen voor gelijkgerichte mantelzorgondersteuning is in Den Haag dus wél apart benoemd, maar komt bij de gemeente binnen zonder dat label erop. Op gemeentelijk niveau is daarna niet zonder meer zichtbaar welk deel specifiek voor mantelzorgondersteuning was bedoeld en welk deel voor iets anders. Zonder een expliciet oormerk of een bewuste reservering is dat geld onderdeel van de grote pot geworden nog voordat iemand er iets over besloten heeft.

Beleidsadviseurs melden vaker dat juist de manier waarop subsidiegeld binnenkomt hun mantelzorgbeleid bemoeilijkt: wie er niet actief achteraan gaat, ziet het bedrag niet meer terug als aparte post. Wat volgens hen helpt, is nuchter en weinig glamoureus: de financiële circulaires en beschikkingen daadwerkelijk doorlezen, het mantelzorgdeel eruit halen, en het waar nodig expliciet claimen of reserveren bij de eigen afdeling Financiën. Geen technische truc, maar wel een stap die je actief moet zetten. Wie hem overslaat, is een opgave rijker en een budget armer.

Aan wie dit vraagt om actie

Beleidsadviseur mantelzorg of sociaal domein: weet jij welk bedrag jouw gemeente dit jaar via AZWA en SPUK heeft ontvangen, en kun je aanwijzen waar het mantelzorgdeel is geland? Het eerste is op te zoeken, want de regeling bevat bijlagen met de bedragen per gemeente onder de bijlage behorend bij artikel 3.2. Het tweede is de echte test. Is het antwoord daarop "ergens in de grote pot", dan is dat het moment om de stukken er opnieuw bij te pakken.

Raadslid: dit is precies waar jouw budgetrecht en controlerende taak voor bedoeld zijn. Een lumpsumbudget waarin mantelzorg is opgenomen, onttrekt zich makkelijk aan het debat, juist omdat niemand het als apart bedrag voorgeschoteld krijgt. Vraag ernaar bij de eerstvolgende begrotingsbehandeling. "We krijgen er een opgave bij, we hebben daar het geld voor gekregen: hoe kan er dan gekort worden op mantelzorg?"

Wethouder Sociaal Domein: de opgave die het Rijk oplegt, is helder en toetsbaar. Maar zeker als je begin van deze termijn bent gestart,v is de kans heel groot dat de financiën behorend bij je opgave op de grote stapel komen. Heb jij dat scherp?