Wat we leerden van de kanteling in de schuldhulpproblematiek, moeten we toepassen op mantelzorg

Tien jaar geleden begon een fundamentele draai in de schuldhulpverlening. Van “eigen verantwoordelijkheid” naar een gedeelde verantwoordelijkheid. Van afwachten tot iemand aanklopt, naar actief signaleren en vroegtijdig helpen.

We beseften dat financiële stress het denkvermogen aantast. Dat mensen in de knel niet dom zijn, maar overbelast. Daardoor de verkeerde keuzes maken. En dat dit voorkomen niet alleen voor de betrokken personen beter is, maar maatschappelijk ook tot een grote impact leidt. Met onder de streep ook nog eens minder maatschappelijke kosten.

Inmiddels is vroegsignalering bij schulden wettelijk verplicht. Gemeenten ontvangen automatisch signalen bij betalingsachterstanden. Waarbij maatschappelijke organisaties, zoals woningcorporaties, een belangrijke rol kunnen hebben binnen deze gedeelde verantwoordelijkheid. Campagnes, allianties, maar vooral: proactief doen!

De praktijk is niet perfect, maar de kanteling is ingezet, en het resultaat is zichtbaar. In de schuldhulp halveerde de gemiddelde schuldduur dankzij vroegsignalering: van 5 naar 2,5 jaar. Wat zou vroegsignalering doen voor mantelzorg?

De parallellen zijn glashelder

Schulden kunnen iedereen raken. Zo ook mantelzorg.
Beide gaan gepaard met stress, uitval en schaamte.
In beide gevallen is te voorzien wat er aan komt, maar wordt er niet proactief naar gehandeld.
Een versnipperd landschap waar diverse maatschappelijke partners een stukje van de puzzel hebben.

Inmiddels is 1 op de 3 Nederlanders mantelzorger. Dat zijn zo’n 5,5 miljoen mensen. Bijna een half miljoen daarvan is ernstig belast. En de druk neemt toe. De groep 80-plussers groeit explosief: van 900.000 nu naar ruim 1,6 miljoen in 2040. Ouderen wonen langer thuis, met zwaardere zorgvragen. Het aantal chronische aandoeningen per persoon stijgt. Professionele zorg is steeds minder beschikbaar. Tel dat bij elkaar op, en je hebt een perfecte storm.

Een samenleving die structureel steeds meer leunt op mantelzorg, maar waar we maatschappelijk nog altijd niet de pijlers hebben gebouwd waarmee we dit gewicht kunnen dragen. We hebben een fantastisch systeem dat overbelasting zou kunnen voorspellen, maar waarvan we de potentie nog altijd niet benutten. Terwijl er wel een transitie in gang wordt gezet vanuit het adagium ‘oplossing voor het personeelstekort in de zorg’.

Ik heb dit vaker gezegd. Tegen wethouders, beleidsmakers, zorgbestuurders. Maar het is ook tijd voor het andere verhaal. Niet van falen, maar van potentie. De inzichten zijn er. De instrumenten ook. Waar het tijd voor is: bestuurlijk lef. En de bereidheid om over de grenzen van je eigen domein heen te stappen.

Maar die potentie vraagt iets terug. Bestuurlijk lef. Politieke moed. Het vermogen om over je eigen rol en verantwoordelijkheidsgrenzen heen te stappen. We hebben een systeem dat overbelasting kán voorspellen. We erkennen mantelzorg als pijler van het zorgstelsel. Hoog tijd voor dé kanteling.

Drie lessen uit de schuldenaanpak die mantelzorg nú nodig heeft

Maak vroegsignalering de norm, niet de uitzondering
In de schuldhulp geldt het principe: één maand huurachterstand = seintje = actie. De gemeente moet binnen vier weken contact opnemen. Niet vrijblijvend, maar wettelijk vastgelegd. Omdat we weten: wachten kost meer dan handelen. Een woningcorporatie gaat proactief het gesprek aan. Of verwijst naar het sociaal team als er een huisuitzetting dreigt.

Het zijn elementen die rondom mantelzorg nog in de kinderschoenen staan. Terwijl ook daar het moment voorspelbaar is. Een Wlz-indicatie. Een diagnose. Een ziekenhuisontslag naar huis. Iedere hulpverlener zou kunnen weten: hier is waarschijnlijk iemand die intensief zorgt, of dat zeer binnenkort gaat doen. En we moeten beseffen dat het vraagstuk veel omvangrijker is dan alleen hetgeen wat acuut met het ziektebeeld of de opname heeft te maken. Dat er een omvangrijke, uitgebreide hulpvraag ligt of gaat liggen, nog zonder dat die is uitgesproken. Geen wachttijd. Geen aanvraag. Dat is geen betutteling. Dat is preventie. Dat is proactief handelen. Want mensen weten 1 op de 3 keer niet welk probleem zij hebben of gaan krijgen. En het is exact wat we in de schuldhulp inmiddels vanzelfsprekend vinden.

Dat maakt uit. En niet een beetje. De maatschappelijke kosten van problematische schulden liggen rond de €12.000 tot €17.000 per persoon per jaar: denk aan uitval, hulpverlening, incassotrajecten, en stressgerelateerde zorgkosten.

Dankzij kortere schuldtrajecten, minder crisisinterventies en snellere begeleiding leidt vroegsignalering tot besparingen van duizenden euro’s per persoon, en op landelijke schaal tot een structurele besparing van €400 tot €600 miljoen per jaar.

Wat zou zo’n aanpak kunnen betekenen voor mantelzorg?

Mantelzorg wordt vaak als ‘besparing’ gepresenteerd. Maar:

• Tot €44 miljard per jaar aan vervangingswaarde
• Tot 114.000 fte’s verloren op de arbeidsmarkt
• Miljarden aan uitval, verzuim en gemiste groei
• Dure zorg als mantelzorgers uitvallen of afhaken

En nog veel belangrijker: de menselijke tol. Burn-outs, schulden, relatiebreuken. Precies de vicieuze cirkel die we in de schuldhulp wilden doorbreken.

Tijd voor een brede mantelzorgaanpak. Integraal vanuit diverse maatschappelijke organisaties, met wettelijke ondergrenzen, en fundamenteel. In plaats van lapwerk in de marge omdat we ‘personeelstekorten in de zorg’ aan het oplossen zijn.

Wat bij schulden lukte, kan ook hier. En wat niet landelijk kan, kan ook prima. Nieuwe wethouders sociaal domein, gemeenteraden: dit is te regelen. Zeker na aankomende verkiezingen.

We delen de zorg. En eerder helpen loont.